|
Tổ chức hoạt
động dạy học với bản đồ tư
duy
(ĐNT sưu tầm)
(GD&TĐ) - Bản đồ
tư duy (BĐTD) còn gọi là sơ đồ tư duy,
lược đồ tư duy,… là hình thức ghi chép
nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ý
tưởng, hệ thống hóa một chủ đề
hay một mạch kiến thức,… bằng cách kết
hợp việc sử dụng đồng thời hình
ảnh, đường nét, màu sắc, chữ viết
với sự tư duy tích cực. Đặc biệt
đây là một sơ đồ mở, không yêu cầu
tỉ lệ, chi tiết chặt chẽ như bản
đồ địa lí, có thể vẽ thêm hoặc
bớt các nhánh, mỗi người vẽ một kiểu
khác nhau, dùng màu sắc, hình ảnh, các cụm từ
diễn đạt khác nhau, cùng một chủ đề
nhưng mỗi người có thể “thể hiện” nó
dưới dạng BĐTD theo một cách riêng, do đó
việc lập BĐTD phát huy được tối đa
khả năng sáng tạo của mỗi người.
BĐTD chú trọng tới hình
ảnh, màu sắc, với các mạng lưới liên
tưởng (các nhánh). Có thể vận dụng BĐTD
vào hỗ trợ dạy học kiến thức mới,
củng cố kiến thức sau mỗi tiết học,
ôn tập hệ thống hóa kiến thức sau mỗi
chương, mỗi học kì... và giúp cán bộ quản lí
giáo dục lập kế hoạch công tác.
Qua nghiên cứu và thực nghiệm
giảng dạy cho thấy một số GV còn gặp khó
khăn trong việc tổ chức hoạt động
dạy học trên lớp với việc thiết kế và
sử dụng BĐTD. Bài viết này sẽ đưa
ra một số gợi ý giúp GV giải quyết khó khăn
trên.
Ví dụ 1: Dạy học bài Hình chữ nhật – Toán 8
Đặc điểm của bài
này là HS đã có biểu tượng về hình chữ
nhật, biết một số tính chất về cạnh,
góc của hình chữ nhật từ các lớp tiểu
học, mặt khác hình chữ nhật lại rất
gần gũi với các em trong cuộc sống. Hơn
nữa, cấu trúc bài hình chữ nhật cũng
tương tự với các bài hình thang cân, hình bình hành mà
các em vừa học trước đó, các bài này đều
có các đề mục như định nghĩa, tính
chất, dấu hiệu nhận biết. Vì vậy khi
dạy học bài này nên tổ chức cho HS hoạt
động nhóm lập BĐTD với tên chủ đề
chính là hình vẽ một hình chữ nhật để HS
thiết lập BĐTD, qua đó tự xây dựng kiến
thức về hình chữ nhật, việc làm này sẽ phát
huy được tính tích cực của HS, nâng cao hiệu
quả giờ học. Có thể tổ chức một
số hoạt động sau đây:
Hoạt động 1: Lập
BĐTD. Mở đầu bài học, GV có thể cho HS
lập BĐTD theo nhóm hay cá nhân với các gợi ý: tìm trong
thực tế các hình có dạng hình chữ nhật,
viết những tính chất về cạnh và góc mà em đã
biết về hình chữ nhật, thử nêu định
nghĩa, dấu hiệu nhận biết hình chữ
nhật theo cách hiểu của em,…
Hoạt động 2: Báo cáo,
thuyết minh về BĐTD. Cho một vài HS hoặc
đại diện của các nhóm HS lên báo cáo, thuyết minh
về BĐTD mà nhóm mình đã thiết lập. Qua hoạt
động này vừa biết rõ việc hiểu kiến
thức của các em vừa là một cách rèn cho các em
khả năng thuyết trình trước đông
người, giúp các em tự tin hơn, mạnh dạn
hơn, đây cũng là một trong những điểm
cần rèn luyện của học sinh nước ta
hiện nay.
Hoạt động 3: Thảo
luận, chỉnh sửa,hoàn thiện BĐTD. Tổ
chức cho HS thảo luận, bổ sung, chỉnh sửa
để hoàn thiện BĐTD về kiến thức
của hình chữ nhật. GV sẽ là người cố
vấn, là trọng tài giúp HS hoàn chỉnh BĐTD về hình
chữ nhật, từ đó dẫn dắt đến
kiến thức trọng tâm của bài học.
Hoạt động 4: Củng
cố kiến thức bằng một BĐTD. GV cho HS lên
trình bày, thuyết minh về kiến thức hình chữ
nhật thông qua một BĐTD do GV đã chuẩn bị
sẵn (vẽ ở bảng phụ hoặc ở bìa),
hoặc BĐTD mà các em vừa thiết kế và cả
lớp đã chỉnh sửa, hoàn thiện. GV có thể
giới thiệu BĐTD sau đây (vì BĐTD là một
sơ đồ mở nên không yêu cầu tất cả các
nhóm HS có chung 1 kiểu BĐTD, GV chỉ nên chỉnh sửa
cho HS về mặt kiến thức và góp ý thêm về
đường nét vẽ và hình thức- nếu cần).
Khi HS đã thiết kế BĐTD
và tự “ghi chép” phần kiến thức như trên là các em
đã hiểu sâu kiến thức và biết chuyển
kiến thức từ SGK theo cách trình bày thông thường
thành cách hiểu, cách ghi nhớ riêng của mình.
Ví dụ 2: Bài Phép đồng
dạng - Hình học 11
Đặc điểm của bài
này là HS đã có biểu tượng về hình đồng
dạng (từ lớp 8) và biết các phép dời hình, phép
vị tự (vừa học trước đó) nên HS có
thể tự xây dựng được kiến thức mới
thông qua việc lập BĐTD theo nhóm. Vì vậy khi dạy
học bài này nên tổ chức cho HS hoạt động
nhóm lập BĐTD với tên chủ đề là “hình
đồng dạng” để HS thiết lập BĐTD
xây dựng kiến thức của bài này. Cho HS thực
hiện các hoạt động tương tự ở ví
dụ 1. Sau khi thực hiện các hoạt động trên,
GV có thể giới thiệu cho HS BĐTD có thêm các hình
ảnh trực quan về hình đồng dạng sau
đây:
Ví dụ 3: Bài Lễ độ
- Giáo dục công dân 6.
Tổ chức cho HS lập BĐTD
theo nhóm hoặc cá nhân, gợi ý cho các em tìm các biểu
hiện lễ độ, các biểu hiện thiếu
lễ độ, tìm trong thực tế và trong sách báo
về các gương lễ độ, kế hoạch rèn
luyện của bản thân,…để các em lập BĐTD
với từ khóa “ lễ độ” ở trung tâm. Tiếp
theo cho các nhóm HS trình bày, thuyết minh về BĐTD của
mình, cả lớp thảo luận, góp ý kiến, GV kết
luận dẫn đến kiến thức mới. Sau
đây là BĐTD của một HS:
Sau đây là một số BĐTD
do HS thiết kế trong các giờ dạy thử
nghiệm:
Bài “Tế bào”- Sinh học 8
Bài Vị trí, hình dạng và kích
thước của trái đất – Địa lý 6
Có thể tóm tắt một số
hoạt động dạy học trên lớp với
BĐTD:
Hoạt động 1: HS
lập BĐTD theo nhóm hay cá nhân với gợi ý của GV.
Hoạt động 2: HS hoặc
đại diện của các nhóm HS lên báo cáo, thuyết minh
về BĐTD mà nhóm mình đã thiết lập.
Hoạt động 3: HS thảo
luận, bổ sung, chỉnh sửa để hoàn thiện
BĐTD về kiến thức của bài học đó. GV
sẽ là người cố vấn, là trọng tài giúp HS
hoàn chỉnh BĐTD, từ đó dẫn dắt đến
kiến thức của bài học.
Hoạt động 4: củng
cố kiến thức bằng một BĐTD mà GV đã
chuẩn bị sẵn hoặc một BĐTD mà cả
lớp đã tham gia chỉnh sửa hoàn chỉnh, cho HS lên
trình bày, thuyết minh về kiến thức đó.
Lưu ý: - BĐTD là một sơ đồ mở nên không
yêu cầu tất cả các nhóm HS có chung một kiểu
BĐTD, GV chỉ nên chỉnh sửa cho HS về mặt
kiến thức, góp ý thêm về đường nét vẽ,
màu sắc và hình thức (nếu cần).
- Các BĐTD giới thiệu trong
bài viết này đều có nhiều màu sắc (chữ
thuộc nhánh nào thì cùng màu với nét vẽ của nhánh
đó). Tuy nhiên, do điều kiện in báo nên tất
cả chỉ có màu đen (bạn đọc có thể xem
các BĐTD với đủ màu sắc này trên bài cùng tên
ở báo giáo dục thời đại điện tử
www.gdtd.vn).
Sử dụng BĐTD sẽ
dễ dàng hơn trong việc phát triển ý tưởng,
tìm tòi xây dựng kiến thức mới. Nhờ sự liên
kết các nét vẽ cùng với màu sắc thích hợp và cách
diễn đạt riêng của mỗi người, BĐTD
giúp bộ não liên tưởng, liên kết các kiến
thức đã học trong sách vở, đã biết trong
cuộc sống… để phát triển, mở rộng ý
tưởng. Sau khi HS tự thiết lập BĐTD kết
hợp việc thảo luận nhóm dưới sự
gợi ý, dẫn dắt của GV dẫn đến
kiến thức của bài học một cách nhẹ nhàng, tự
nhiên.
Có thể tóm lược tổ
chức hoạt động dạy học với BĐTD
như sau:
Qua nghiên cứu lí luận và
thực nghiệm dạy học ở một số
trường cho thấy, sử dụng BĐTD trong dạy
học kiến thức mới giúp HS học tập một
cách chủ động, tích cực và huy động
được tất cả HS tham gia xây dựng bài
một cách hào hứng. Với sản phẩm độc
đáo “kiến thức + hội họa” là niềm vui sáng
tạo hàng ngày của HS và cũng là niềm vui của chính
thầy cô giáo và phụ huynh HS khi chứng kiến thành
quả lao động của học trò của mình. Cách
học này còn phát triển được năng lực
riêng của từng học sinh không chỉ về trí
tuệ (vẽ, viết gì trên BĐTD), hệ thống hóa
kiến thức (huy động những điều đã
học trước đó để chọn lọc các ý
để ghi), khả năng hội họa (hình thức
trình bày, kết hợp hình vẽ, chữ viết, màu
sắc), sự vận dụng kiến thức
được học qua sách vở vào cuộc sống.
Trước đây, các tiết ôn
tập chương một số GV cũng đã lập
bảng biểu, vẽ sơ đồ, biểu
đồ,… và cả lớp có chung cách trình bày giống
như cách của GV hoặc của tài liệu, chứ không
phải do HS tự xây dựng theo cách hiểu của mình,
hơn nữa, các bảng biểu đó chưa chú ý
đến hình ảnh, màu sắc và đường nét.
Gần đây, sau một số đợt tập huấn
của Dự án THCS II, nhiều GV đã áp dụng thành công
dạy học với việc thiết kế BĐTD. Có
thể kể đến một số trường
tham gia dự án THCS II sau khi được tập huấn
về đổi mới PPDH (trong đó có nội dung
thiết kế, sử dụng BĐTD) đã triển khai
và bước đầu tạo một không khí sôi nổi,
hào hứng của cả thầy và trò trong các sinh hoạt
ở tổ chuyên môn cũng như hoạt động
dạy học của nhà trường, là một trong
những nội dung quan trọng của phong trào thi đua
“Xây dựng trường học thân thiện, học sinh
tích cực” mà Bộ GD&ĐT đang đẩy mạnh
triển khai.
BĐTD một công cụ có tính
khả thi cao vì có thể vận dụng được
với bất kì điều kiện cơ sở vật
chất nào của các nhà trường hiện nay. Có thể
thiết kế BĐTD trên giấy, bìa, bảng phụ,…
bằng cách sử dụng bút chì màu, phấn, tẩy,…
hoặc cũng có thể thiết kế trên phần mềm
BĐTD. Với trường có điều kiện cơ
sở hạ tầng công nghệ thông tin tốt có thể
cài vào máy tính phần mềm Mindmap cho GV, HS sử dụng,
bằng cách vào trang web www.download.com.vn gõ vào ô “tìm
kiếm” cụm từ Mindmap, ta có thể tải về
bản demo ConceptDraw MINDMAP 5 Professional, phần mềm này
không hạn chế số ngày sử dụng và việc
sử dụng nó cũng khá đơn giản.
Bước đầu cho phép kết
luận: Việc vận dụng BĐTD trong dạy học
sẽ dần hình thành cho HS tư duy mạch lạc,
hiểu biết vấn đề một cách sâu sắc, có
cách nhìn vấn đề một cách hệ thống, khoa
học. Sử dụng BĐTD kết hợp với các
phương pháp dạy học tích cực khác như
vấn đáp gợi mở, thuyết trình,… có tính khả
thi cao góp phần đổi mới PPDH, đặc biệt
là đối với các lớp ở cấp THCS và THPT.
TS.Trần Đình Châu – Dự án
Phát triển GD THCS II- Bộ GD & ĐT
TS. Đặng Thị Thu Thủy - Viện
Khoa học Giáo dục VN
Tài liệu tham khảo:
1. Trần Đình Châu, Sử dụng Bản đồ
tư duy-một biện pháp hiệu quả hỗ trợ
HS học tập môn toán, Tạp chí Giáo dục, kì 2, tháng
9-2009.
2. Trần Đình Châu, Đặng Thị Thu Thủy;
Bản đồ tư duy-công cụ hiệu quả hỗ
trợ dạy học và công tác quản lý nhà trường,
Báo Giáo dục&Thời đại, số 147 ngày 14/9/2010.
3. Stella Cottrell (2003), The study skills handbook (2nd edition),
PalGrave Macmillian.
4. Tony Buzan - Bản đồ Tư duy trong công việc
– NXB Lao động – Xã hội.
5. www.google.com.vn
Tin mới hơn:
Tin cũ hơn:
|
